اگر چک به شما داده‌اند، قبل از تحویل کالا یا انجام تعهد، مشخصات برگه و وضعیت ثبت را بررسی کنید. اگر بانک وجه چک را نپرداخته، گواهی عدم پرداخت و تاریخ‌های پرونده را آماده کنید. انتخاب مسیر بعدی به نوع چک، وضعیت ثبت، شخص مسئول پرداخت و مدارک معامله بستگی دارد.
۱. نوع چک چه اثری دارد؟
مادهٔ ۱ قانون صدور چک، چک عادی، تأییدشده، تضمین‌شده و مسافرتی را از هم تفکیک می‌کند. «چک تضمین‌شدهٔ بانکی» را از چک عادی‌ای که بابت تضمین یک قرارداد داده شده جدا کنید. در اولی، تضمین به سازوکار بانکی و نوع سند مربوط است. در دومی، مفاد قرارداد و تحقق شرط مطالبه اهمیت پیدا می‌کند. مقررات چک حسب مورد به چک الکترونیکی نیز تسری یافته است. تصویر یا اسکن یک چک کاغذی به‌خودی‌خود چک الکترونیکی محسوب نمی‌شود.
برای برگه‌های صادرشده از دسته‌چک‌های مشمول تبصرهٔ ۱ مادهٔ ۲۱ مکرر، تاریخ ارائهٔ دسته‌چک اهمیت دارد. معیار اصلاحیهٔ ۱۴۰۰، ارائهٔ دسته‌چک پس از پایان اسفند ۱۳۹۹ است. تاریخ نوشته‌شده روی برگه را با تاریخ ارائهٔ دسته‌چک یکی نگیرید. در صورت ابهام، نوع دسته‌چک و وضعیت ثبت را از بانک بررسی کنید. متن قانون و اصلاحات، بازنشر
۲. چک صیادی را چطور دریافت و منتقل کنیم؟
۱. نام گیرنده، مبلغ، تاریخ و شناسهٔ برگه را با اطلاعاتی که از مسیر بانکی می‌بینید تطبیق دهید.
۲. برای برگهٔ مشمول ثبت، صدور باید به نام دارنده در سامانه ثبت شود. دریافت‌کننده پس از مشاهده و تطبیق اطلاعات، دریافت را از مسیر بانکی تأیید کند. اگر اختلافی هست، ابتدا اصلاح را از صادرکننده بخواهید.
۳. در انتقال بعدی، انتقال را برای همان شناسه به نام دارندهٔ جدید ثبت کنید و وضعیت دریافت را بررسی کنید. امضای پشت برگه به‌تنهایی انتقال سامانه‌ای را انجام نمی‌دهد.
۴. اصل برگه، قرارداد یا فاکتور و مدارک پرداخت را نگه دارید. پیام یا تصویر ارسالی طرف مقابل را با وضعیت ثبت قابل مشاهده از مسیر بانکی تطبیق دهید.
شناسهٔ ۱۶ رقمی ابزار شناسایی برگه است. از وجود شناسه به‌تنهایی نمی‌توان احراز کرد چه کسی در سامانه دارنده است، مبلغ و تاریخ ثبت‌شده چیست یا انتقال تکمیل شده است. وضعیت اعتباری صادرکننده نیز با وضعیت ثبت همین برگه دو موضوع جداست. مادهٔ ۲۱ مکرر، بازنشر متن قانون
۳. اگر چک مشمول در صیاد ثبت نشده باشد
ابتدا معلوم کنید ثبت صدور انجام نشده، اطلاعات ثبت‌شده مغایرت دارد یا انتقال به دارندهٔ فعلی تکمیل نشده است. مدارک و تحلیل این سه وضعیت می‌تواند متفاوت باشد.
رأی وحدت رویهٔ ۸۷۰ مورخ ۲۲ مهر ۱۴۰۴ دربارهٔ دعوای الزام صادرکننده به ثبت برگهٔ مشمولی است که دارنده آن را با وجود عبارت چاپی مربوط، بدون ثبت پذیرفته است. هیأت عمومی در فرض رأی، این دعوا را قابل استماع ندانست. برای برگهٔ ثبت‌نشده، امکان مطالبهٔ طلب بر مبنای قرارداد یا رابطهٔ پایه باید جدا بررسی شود. فاکتور، قرارداد، رسید تحویل، پیام‌های قابل انتساب، گردش پرداخت و اصل برگه می‌توانند در بررسی رابطهٔ پایه اهمیت داشته باشند. نتیجهٔ دعوا به ادله، شخص طرف دعوا و منشأ بدهی وابسته است. متن رأی ۸۷۰، بازنشر
۴. اگر بانک وجه چک را نپرداخت
- گواهی عدم پرداخت را بگیرید. مبلغ پرداخت‌نشده، علت عدم پرداخت، مشخصات سند، کد رهگیری و مهر بانک را کنترل کنید. اگر بانک بخشی از وجه را پرداخت کرد، مدارک مبلغ دریافتی و کسری را جدا نگه دارید. مواد ۴ و ۵ قانون صدور چک مبنای این مرحله‌اند.
- تاریخ‌ها را ثبت کنید. تاریخ مندرج بر چک، مراجعه به بانک، گواهی و هر ابلاغیه را جدا بنویسید. اگر قبلاً شکایت، دادخواست یا درخواست اجراییه ثبت شده، شماره و نتیجهٔ اقدام را از پروندهٔ خود بردارید.
- سمت اشخاص را معلوم کنید. صادرکننده، صاحب حساب، امضاکننده به نمایندگی، دارنده و انتقال‌دهنده ممکن است اشخاص متفاوتی باشند. برای چک شرکت، سمت امضاکننده و مدارک نمایندگی را بررسی کنید. مادهٔ ۱۹ در فرض صدور به وکالت یا نمایندگی اهمیت دارد.
- مبلغ باقی‌مانده را مشخص کنید. پرداخت جزئی، توافق بعدی، تهاتر ادعایی یا وصول بخشی از وجه در پروندهٔ دیگر را از قلم نیندازید. مواد ۴، ۵ و ۱۹ قانون، بازنشر
۵. آیا می‌توانم اجراییهٔ قضایی بگیرم؟
- ۱. قبلاً اجراییه صادر شده؟
- بله ← شمارهٔ پرونده، تاریخ ابلاغ و وضعیت همان پرونده را بررسی کنید.
- خیر ← وضعیت دارنده را بررسی کنید.
- ۲. سمت دارنده روشن است؟
- نامشخص ← ثبت یا انتقال به نام خود را از مسیر بانکی احراز کنید.
- روشن است ← گواهی عدم پرداخت را بررسی کنید.
- ۳. گواهی عدم پرداخت دارید؟
- ندارم یا مطمئن نیستم ← گواهی، کد رهگیری، علت و مبلغ کسری را بررسی کنید.
- دارم ← متن چک و علت گواهی را بخوانید.
- ۴. مانعی در متن چک یا گواهی هست؟
- شرط وصول، قید تضمین یا دستور عدم پرداخت مادهٔ ۱۴ ← اصل چک، قرارداد و گواهی را برای بررسی مسیر دیگر آماده کنید.
- مانع مشخصی دیده نمی‌شود ← مدارک درخواست اجراییه را آماده کنید.
- ۵. قدم بعدی برای درخواست
- اصل چک، گواهی و مدارک هویتی را آماده کنید و رسید ثبت را نگه دارید. صدور اجراییه با دادگاه صالح است.
- قبلاً اجراییه صادر شده؟ مرجع، تاریخ ابلاغ، مبلغ و وضعیت همان پرونده را بررسی کنید.
- دارنده بودن شما روشن است؟ برای چک مشمول صیاد، ثبت یا انتقال به نام خود را از مسیر بانکی احراز کنید.
- گواهی عدم پرداخت دارید؟ کد رهگیری، علت گواهی و مبلغ کسری را کنترل کنید.
- در متن چک شرط وصول یا قید تضمین آمده است؟ وجود هرکدام مانع مسیر مستقیم مادهٔ ۲۳ است. اصل برگه و قرارداد را برای بررسی مسیر حقوقی آماده کنید.
- گواهی ناشی از دستور عدم پرداخت موضوع مادهٔ ۱۴ است؟ در این حالت نیز مسیر مستقیم مادهٔ ۲۳ قابل استفاده نیست.
اگر سمت دارنده و گواهی روشن‌اند و موانع بالا دیده نمی‌شوند، اصل چک، گواهی و مدارک هویتی را آماده کنید و درخواست صدور اجراییهٔ چک موضوع مادهٔ ۲۳ را از مسیر خدمات الکترونیک قضایی پیگیری کنید. رسید ثبت را نگه دارید. صدور اجراییه با دادگاه صالح است.
۶. کدام راه برای مطالبه مناسب است؟
| مسیر | چه زمانی بررسی شود؟ | نکته‌ای که پیش از اقدام باید روشن شود |
|---|---|---|
| درخواست اجراییهٔ قضایی مادهٔ ۲۳ | دارنده گواهی عدم پرداخت دارد و شرایط ماده برقرار است | در متن چک، وصول وجه به شرطی منوط نشده و بابت تضمین قید نشده باشد. گواهی هم نباید ناشی از دستور عدم پرداخت موضوع مادهٔ ۱۴ باشد. متن برگه و علت مندرج در گواهی را کنار هم بررسی کنید. |
| اجرای ثبتی | دارنده می‌خواهد از وصف لازم‌الاجرای چک و شرایط مادهٔ ۲ استفاده کند | اصل سند، گواهی بانکی و انطباق امضا اهمیت دارند. شخص قابل تعقیب و اقلام قابل وصول را بر اساس پرونده تعیین کنید. |
| دادخواست حقوقی | دربارهٔ منشأ بدهی، پرداخت، شرط، خسارت یا مسئولیت اشخاص اختلاف وجود دارد | خواسته، خوانده، صلاحیت مرجع، مدارک و مبنای مسئولیت هر شخص را جدا مشخص کنید. در صورت اقتضا، تأمین خواسته و شرایط آن نیز بررسی می‌شود. |
| شکایت کیفری | اوصاف قانونی چک بلامحل و مهلت‌ها برقرارند | چک تضمینی، مشروط، سفیدامضا یا وعده‌دار می‌تواند از مسیر کیفری خارج باشد. سمت نخستین مراجعه‌کننده به بانک و نحوهٔ انتقال پس از برگشت هم اثر دارد. |
در مسیر مادهٔ ۲۳، مهلت ده روز پس از ابلاغ اجراییه مربوط به اقدام صادرکننده است. این مرحله را با مهلت شکایت کیفری اشتباه نگیرید. طرح دعوای مرتبط به‌تنهایی عملیات اجرایی را متوقف نمی‌کند و توقف تابع شرایط و تصمیم مرجع صالح است. اگر ابلاغیه دارید، تاریخ ابلاغ و عنوان دقیق آن را پیش از هر اقدامی بررسی کنید. مادهٔ ۹ اصلاحیهٔ ۱۳۹۷ و مادهٔ ۲۳، بازنشر ابلاغیه
۷. مهلت‌ها و خسارت تأخیر
شکایت کیفری. مادهٔ ۱۱ برای مراجعه به بانک از تاریخ صدور و سپس طرح شکایت از تاریخ صدور گواهی عدم پرداخت، دو مهلت شش‌ماههٔ جداگانه مقرر کرده است. از دست رفتن امکان شکایت کیفری، امکان پیگیری حقوقی را باید جداگانه ارزیابی کرد.
رجوع به ظهرنویس. حسب مورد مواد ۳۱۴ و ۳۱۵ قانون تجارت و رأی وحدت رویهٔ ۵۳۶ را بررسی کنید. در فروض مادهٔ ۳۱۵، محل صدور و محل پرداخت در تشخیص مواعد ۱۵ یا ۴۵ روزه مؤثرند. مهلت ارائه به بانک را با مواعد طرح دعوا یکی نگیرید. رأی ۵۳۶ در فرض رعایت شرایط، گواهی بانک را در حکم واخواست دانسته است. متن رأی ۵۳۶، بازنشر
خسارت تأخیر. رأی وحدت رویهٔ ۸۱۲ در قلمرو مقررات خاص چک، تاریخ مندرج در چک را مبدأ محاسبه می‌داند. رأی ۸۲۴ اثر ثبوت اعسار بر ادامهٔ محاسبه را بررسی می‌کند. این دو رأی ناظر به دو سؤال متفاوت‌اند. در مطالبه‌ای که بر رابطهٔ پایه استوار است، مبنای خسارت باید جداگانه تعیین شود. رأی ۸۱۲، بازنشر · رأی ۸۲۴، بازنشر
۸. اگر صادرکننده‌اید و چک برگشت خورده است
از بانک، مبلغ کسری و وضعیت ثبت برگشت را بپرسید. اگر پرداخت کرده‌اید، رسید قابل انتساب و تعیین تکلیف اصل برگه را پیگیری کنید. رفع سوءاثر بانکی تابع راه‌های پیش‌بینی‌شده در مادهٔ ۵ مکرر است. بسته به وضعیت، تأمین و مسدود کردن کسری طبق تشریفات بانک، ارائهٔ اصل چک، رضایت رسمی دارنده یا مدرک قضایی یا ثبتی می‌تواند مطرح باشد. پیش از توافق، روشن کنید توافق دربارهٔ اصل طلب، خسارت، پروندهٔ جاری و رفع سوءاثر چه اثری دارد. مادهٔ ۵ مکرر، بازنشر متن قانون
۹. مبلغ قابل مطالبه را چگونه مشخص کنیم؟
اصل وجه پرداخت‌نشده، خسارت تأخیر و هزینه‌ها را جدا بررسی کنید. برای مثال اگر مبلغ چک ۱۲۰ میلیون تومان باشد، بانک ۳۰ میلیون بپردازد و صادرکننده بعداً ۱۰ میلیون دیگر بابت همان بدهی پرداخت کند، با فرض نبود پرداخت دیگری، ماندهٔ اصل وجه ۸۰ میلیون تومان است. مدارک هر پرداخت را برای تطبیق با مبلغ گواهی نگه دارید.
۱۰. پرسش‌های متداول
چک شناسه دارد ولی به نام من دیده نمی‌شود. چه کنم؟
از مسیر بانکی وضعیت همان شناسه را بررسی کنید و از صادرکننده یا انتقال‌دهنده بخواهید ثبت یا انتقال را کنترل کند. مبلغ، تاریخ و گیرنده را با اصل برگه تطبیق دهید.
اگر اجراییه ابلاغ شده، اولین اقدام چیست؟
تاریخ ابلاغ، مرجع و مبلغ اجراییه را از خود ابلاغیه مشخص کنید. اگر اجراییه موضوع مادهٔ ۲۳ است، مهلت ده‌روزه و مدارک هر پرداخت یا توافق را بررسی کنید.
برای چک شرکت چه مدرکی لازم است؟
اصل چک و مدارک سمت و حق امضای امضاکننده را کنار هم بگذارید. مسئولیت اشخاص با توجه به مدارک و مادهٔ ۱۹ بررسی می‌شود.
۱۱. پیش از تماس با قانونمند چه آماده کنم؟
- اصل برگه و وضعیت ثبت یا انتقال در صیاد
- گواهی بانک و مبلغ باقی‌مانده
- قرارداد، فاکتور، رسید پرداخت و مدارک تحویل
- تاریخ‌ها و ابلاغیه‌های پرونده و هر اقدام قبلی
برای مرتب‌کردن موضوع، راهنمای اولیهٔ مطالبه وجه چک را مرور کنید. مدارک را از طریق سایت ارسال نکنید. برای بررسی مسیر اقدام، با دفتر قانونمند تماس بگیرید.